Transliteracja to jedna z grafemicznych metod konwersji pisma. Sposób ten polega na przekształcaniu znaków diakrytycznych z jednego alfabetu na znaki w innym alfabecie. Transliteracja nie jest ani transkrypcją, ani tłumaczeniem, ponieważ proces ten nie obejmuje przekładu brzmienia czy znaczenia słów. Jakie są zasady transliteracji i jakie ma ona znaczenie w tłumaczeniach?
Czym jest transliteracja?
Transliteracja to proces polegający na przepisywaniu tekstu zapisanego z użyciem znaków jednego pisma fonetycznego na tekst utworzony za pomocą innego pisma. Metoda ta nie powinna być utożsamiana z transkrypcją lub z tłumaczeniem. Jej głównym celem jest umożliwienie ogólnego odczytania słów zapisanych przy użyciu obcego alfabetu. Proces transliteracji wymaga zachowania zasady odpowiedniości liter. Oznacza to, że jeden grafem z jednego alfabetu musi zawsze odpowiadać jednemu grafemowi z drugiego alfabetu. Grafem to określenie najmniejszej jednostki pisma, która często odpowiada fonemowi. Grafemem może być zarówno jedna litera z diakrytyką lub bez, jak i grupa liter, np. dwóch bądź trzech. Istnieją określone wytyczne odnośnie zapisu danych grafemów. Aby transliteracja była wykonana w sposób prawidłowy, konieczna jest biegła znajomość uporządkowanych norm językowych.
Znaczenie transliteracji w tłumaczeniach
W Polsce transliterację najczęściej wykorzystuje się do przekładów tekstów napisanych w językach słowiańskich cyrylicą na teksty w alfabecie łacińskim. Wykorzystania tej metody wymagają m.in. takie alfabety jak arabski, gruziński, hindi, hebrajski, japoński, khmerski czy maoryski. W tłumaczeniach transliteracja jest szczególnie ważna przy przepisywaniu nazw własnych, np. imion, nazwisk czy nazw geograficznych. Dzięki stosowaniu tej metody, obcojęzyczne nazwy są łatwiejsze w odczytaniu oraz wymowie. Poprzez wierne odwzorowanie znaków, transliteracja pozwala zachować tożsamość i unikalny charakter nazw, np. w dokumentach urzędowych.
Przykłady transliteracji
Transliteracja stosowana jest w różnych dziedzinach. Wykorzystuje się ją m.in. w opracowaniach naukowych, katalogach papierowych i elektronicznych oraz archiwalnych, jak również w atlasach geograficznych i na niektórych mapach.
Przykłady transliteracji:
- Rosyjski na polski:
Россия (Rossiya) Rosja
Москва (Moskva) Moskwa
Петербург (Peterburg) Petersburg
Сибирь (Sibir’) Syberia
Владивосток (Vladivostok) Władywostok
- Grecki na polski:
Ελλάδα (Ellada) Hellada
Θεσσαλονίκη (Thessaloniki) Saloniki
Αθήνα (Athína) Ateny
Κρήτη (Kriti) Kreta
Ρόδος (Rodos) Rodos
- Arabski na polski:
محمد (Muhammad) Muhammad
مكة (Makkah) Mekka
القاهرة (Al-Qāhira) Kair
بغداد (Baghdād) Bagdad
سلام (Salām) Salam (pokój)
- Japoński na polski (transliteracja Hepburn):
東京 (Tōkyō) Tōkyō
大阪 (Ōsaka) Ōsaka
京都 (Kyōto) Kioto
富士山 (Fujisan) Fudżi
日本 (Nihon / Nippon) Japonia
